‘Dames van de barok’ kritisch bekeken

In het Museum voor Schone Kunsten te Gent gaat vanaf 20 oktober 2018 tot 20 januari 2019 de tentoonstelling ‘Dames van de barok’ door. De tentoonstelling zet Italiaanse kunstenaressen van de 16e en 17e eeuw centraal. Slaagt de expositie erin om de kracht van deze vrouwen centraal te zetten? Komt dit zo over bij de bezoeker?

Acht kunstenaressen worden als het ware ‘vanonder het stof’ gehaald en in het middelpunt van de belangstelling geplaatst in de expositie ‘Dames van de barok’. Een kritische reflectie toont ons dat de tentoonstelling geslaagd is in het tonen van de majestueuze werken van deze artiestes: schilderij na schilderij aanschouwen we hun creativiteit en verbeeldingskracht alsook hun inventiviteit. De tentoonstelling staat echter onvoldoende stil bij de voorstelling van de kunstenaressen – over de omschrijving waarin zij en hun prestaties worden neergezet is allesbehalve gereflecteerd. Een aantal voorbeelden:

-Lavinia Fontana (1552-1614) krijgt de omschrijving mee: ‘aan wie ze 11 kinderen zou schenken‘. Dit is een patriarchale omschrijving: dit geeft letterlijk weer dat een vrouw een man kinderen als cadeau geeft. Is dit manier om de levensbarende capaciteit van een vrouw respectvol te omschrijven?

Artimesia Gentileschi (1593-1652): bij een zelfportret luid de tekst ‘ze is reeds de 40 voorbij doch ze heeft haar verleidelijke charme behouden, ook al is haar gelaat wat voller geworden‘. Deze bewoording geeft duidelijk blijk van een seksistische norm op haar (en vrouwen): slank, jeugdig en verleidelijk zijn. Deze subjectieve omschrijving geeft de bezoeker de norm mee ‘éénmaal 40 jaar is het moeilijk als vrouw aantrekkelijk te blijven want uw en haar aantrekkelijkheid weerspiegelen uw waarde.’ Tiens, draaide de expositie niet om de talenten van de vrouwen?

-Elisabetta Sirani (1638-665): uit haar omschrijving blijkt dat ze via een mirakel ter wereld is gekomen, de tekst luidt ‘dochter van ‘Giovanni Andrea Sirani‘. Vreemd dat hier elke kennis van biologie ontbreekt: een kind wordt uit het samengaan van een moeder en vader geboren, de moeder wordt hier weggewist uit het verhaal.

Deze drie punten tonen duidelijk het ontbreken van reflectie over de patriarchale tekstschrijving van geschiedenis aan. Zal het Museum voor Schone Kunsten tot inzicht komen of een erbarmelijke en mogelijk onbedoeld seksistische, doch nog altijd seksistische, beschrijvingen blijven hanteren en hiermee de boodschap van de tentoonstelling zelf aan diggelen (blijven) slaan?

Copyright: Debby Van Linden

Reactie van het MSK – recht van antwoord:

‘Dag Debby, bedankt voor je kritische beschouwing. De keuze om de ‘vrouwelijkheid’ van de schilders niet al te sterk in de verf te zetten, was een bewuste beslissing door de curatoren. Deze kunstenaressen worden te vaak door een hedendaagse bril bekeken, en een feministische rol toebedeeld die niet steeds historisch correct is. De tentoonstelling wilde dit vermijden. Maar je opmerkingen bij de patriarchaal overkomende zaalteksten nemen we zeker ter harte. Het is een wake-up call om extra alert te zijn voor onbedoelde blinde vlekken bij onze auteurs. Bedankt dus voor je eerlijkheid!’

Advertisements

Vrouw op de eerste rij: Filmfestival Gent

Het Gentse Filmfestival (van 9 tot 19 oktober) biedt een aantal interessante films die het perspectief van (een) vrouw(en), het #MeToo-thema aankaarten en/of vrouwelijke rolmodellen naar voren schuiven.

Een overzicht:

Nome di donna:

De Italiaanse Nina (vertolkt door Christiana Capotondi), werkende als bejaardenverzorgster, krijgt te maken met seksuele intimidatie door haar baas. Ze botst op de zwijgcultuur binnen haar werkomgeving, doch gaat moedig voor rechtvaardigheid.

Mary Shelley

Mary (gespeeld door Elle Fanning), dochter van Mary Wollstonecraft en William Godwin, schrijft op tienerleeftijd in de negentiende eeuw tweemaal geschiedenis: ze pent ‘Frankenstein’ neer en zet zo science-fiction als genre op de kaart. De film toont het Matilda-effect, nl. een ongelijke en discriminerende houding naar eenzelfde werk, afhankelijk of de auteur een vrouw dan wel een man is. Shelley publiceert, net zoals veel vrouwen toen, als ‘oplossing’ onder anonieme auteursnaam. De buitenwereld aanziet het boek als komende van haar echtgenoot, Percy.

Becoming Astrid

‘Becoming Astrid’ toont ons het levensverhaal van Astrid Lindgren (door Alba August), een onafhankelijke vrouw die haar passie voor schrijven omzet in o.a. wat één der bekendste kinderfiguren zal worden, Pippi Langkous.

Carmen & Lola

Lesbische liefde kan niet in de patriarchale zigeunersamenleving waar Carmen (gespeeld door Rosy Rodriguez) in opgroeit. Hoe zal ze de verwachting van een huwelijk met een man en haar verliefdheid op Lola tegemoet gaan?

‘Vrouw aan de piano’: integer, krachtig werk over en aan de toetsen

‘Weer plezier beleven aan het piano spelen en steeds componistes blijven ontdekken, dàt hebben deze vrouwen mij gegeven’ verklaart Veerle Janssens als motiverende kracht voor haar ontdekkingstocht naar weggewist muzikaal talent. Zij brengt via haar persoonlijke zoektocht ‘vergeten’ componistes uit de negentiende en twintigste eeuw terug met ‘Vrouw aan de piano’. Geïnspireerd op ‘Das Jahr’ van componiste Fanny Mendelssohn verweeft Janssens haar onderzoek met een persoonlijke noot. Deze schrijfstijl was een bewuste keuze: ‘Ik heb getwijfeld en me afgevraagd hoe ver ik zou gaan in het weergeven van net die persoonlijke kant. Intussen merk ik echter enkel positieve reacties hierop te ontvangen.’

Cover Vrouw aan de piano

‘Vrouw aan de piano’ haalt, naast autobiografisch materiaal, ook de mechanismen aan van een mannenwereld die vrouwen en hun talenten toen, en nu nog steeds, wegwist. Het neergeschreven jaar van Veerle Janssens is een integer, gedurfd en onderbouwd werk dat je 350 pagina’s lang langs vrouwen mét toetskwaliteit voert: kortom, een aanrader!

‘Vrouw aan de piano’ is toe aan haar derde druk en werd uitgegeven bij Uitgeverij ‘Vrijdag’. Luister naar een  interview op Klara waarin Janssens vertelt over haar boek.

Wie is ze?

veerleJanssensfotoauteurVeerle Janssens is Germaans filologe, echtgenote en moeder van Laura en Marieke. Ze werkte als redactrice voor achtereenvolgens ‘Het Nieuwsblad’, ‘De Standaard’ en ‘De Tijd’. Sinds begin 2016 verankert ze haar maatschappelijk engagement via een halftijdse tewerkstelling bij Ringland, een Antwerpse burgerbeweging die ijvert voor een evenwicht tussen mobiliteit en leefbaarheid. Bij het naderen van een halve eeuw levenswijsheid nam ze haar jeugdpassie, het pianospelen, weer op, leidend tot ‘Vrouw aan de piano’.

Meer informatie?

De auteur koppelt haar boek aan een informatieve website met hierop een overzicht van gebruikte literatuur en muziekstukken met vertolkte werken van de aangehaalde componistes. Tevens vind je hierop evenementen en lezingen waar ‘Vrouw aan de piano’ in het licht word geplaatst. Via de facebookpagina blijf je op de hoogte van het reilen en zeilen over en voorkomende uit het boek.

Copyright foto’s: alle illustraties zijn met toestemming van de auteur overgenomen van de website http://www.vrouwaandepiano.be

Het deksel van de beerput… en nu?

Elke vrouw heeft minstens éénmaal in haar leven seksueel geweld door een man ervaren. Doorheen de geschiedenis zijn er verschillende golven en golfjes geweest die dit thema op de agenda zetten. Sinds de sluwe bespeling van de media via en zijn gekozen slachtofferrol, zette Bart De Pauw een mediacircus in gang. Vlaanderen reageert, en hoe…

De feiten

Feit: wij leven in een patriarchale samenleving. Concreet gevolg: elke vrouw wordt, elke dag, hetzij psychisch hetzij mentaal hetzij lichamelijk, verkracht. Ja, élke dag. Elk reclamebord waarin een vrouwenlichaam als koopwaar wordt voorgesteld, elke seksueel misplaatste opmerking, elke ‘het is maar om te lachen’-opmerking van een man over het lichaam of de houding van een vrouw, elke vrouw die niet veilig is in haar eigen huis wegens een man die haar mishandeld, elke vrouw stapt ‘s avonds laat alert over straat, elke vrouw die uit de geschiedenisboeken gewist werd en word,… deze feiten hebben een naam: verkrachtingscultuur. De boodschap naar vrouwen luidt duidelijk: ‘u bent tweederangsburger, geen mens, uw leven hangt af van de goodwill van de man(nen) om u heen.’ Vrouwen die durven te spreken hierover, worden via allerlei tactieken het zwijgen opgelegd: sociale uitsluiting, uitlachen, ‘gek’ verklaard of… nogmaals verkracht. Wij groeien op in deze verkrachtingscultuur zoals een vis in het water zwemt, we vinden dat ‘normaal’. Tel de vrouwen die u kruist bij het halen van uw krant of op weg naar uw werk: elke vrouw wikt en weegt haar veiligheid in contact met u, omdat u man bent en zij weet dat ze gezien wordt als een seksobject. Vlaanderen, wat gaat u doen?

seksueel-misbruik

Vrouwen, soms met hulp van mannen, hebben deze nachtmerrie altijd al aangeklaagd, erover gesproken, acties gehouden,… doch de beerput bleef dicht. De mediagekte die Bart De Pauw veroorzaakte, bracht het onderwerp naar boven. Vrouwen durfden een zoveelste keer tegen het deksel van de beerput duwen, deze keer schoof het deksel echt opzij, net door de sluwe, tactische slachtofferrol van een aangeklaagde man. Vlaanderen, wat gaat u doen?

De keuze

Verandering kan enkel gebeuren als vrouwen, ten eerste, geloofd worden. De VRT gaf daar blijk van, een vooruitstrevende houding. Verandering kan enkel stand houden als mannen, zeker zij die invloed en macht hebben, een voorbeeld stellen in woorden en gedrag én die macht gaan delen tot afstaan. Vrouwen klagen de verkrachtingscultuur aan, beetje bij beetje en herhaaldelijk, u als man hebt de keuze dit ernstig te nemen.

Dus, nogmaals, Vlaanderen, wat gaat u doen? U daar, man, wat gaat u doen? Welk voorbeeld stelt u? Wat gaat u doen met het deksel van de beerput?

copyright: Debby Van Linden

‘Hidden figures’: ‘erased women’?

Katherine Johnson (1918), Dorothy Vaughan (1910-2008) en Mary Jackson (1921-2005): deze drie vrouwen staan centraal in de film ‘Hidden figures’. Johnson, uit de groep zwarte vrouwen onder leiding van Vaughan, neemt als wiskundig genie de berekeningen voor de trajectanalyses voor de eerste menselijke ruimtevlucht in mei 1961 op zich. Het meest bekend wordt ze als ze, op vraag van astronaut John Glenn de controleberekeningen van de computer aan de hand van haar eigen intelligentie en een rekenmachine nakijkt ter lancering van de orbitale vlucht om de aarde. Voor haar onmisbare prestaties kreeg ze de ‘Medal of Freedom’ uit handen van voormalig president Obama. In ‘Hidden figures’ wordt haar topbijdrage ruim naar voren geschoven.

Dorothy Vaughan schoof niet enkel Katherine naar voren, zelf was ze de eerste vrouwelijk Afro-amerikaanse leidinggevende bij de NASA. Haar groep bevatte bij aanvang enkel zwarte, vrouwelijk onderzoeksters. Ze stimuleerde elk teamlid en onderhandelde met andere afdelingen voor loonsverhoging en promotie voor elk al dan niet tijdelijk overgeplaatst groepslid. Zelf was ze de NASA-experte in de FORTRAN-materie, een computerprogrammeertaal. Jackson werkte als wiskundige in de groep van Vaughan. Als ze bij het team onder leiding van Kazimierz Czarnecki komt ter onderzoek naar de constructie van windtunnels, moedigt hij haar aan extra lessen te nemen en zo de titel van ingenieur te krijgen. Als zwarte vrouw heeft ze echter de toelating van haar stad nodig. Jackson verkreeg de toestemming van Hampton, vervoegde de ‘witte-mannen’ avondlessen, behaalde haar titel in 1958 en werd zo NASA’s eerste vrouwelijke, zwarte ingenieur.

‘Hidden Figures’ toont de realiteit waar de wetenschapsters mee te maken krijgen: seksisme, racisme en de normgeving van de blanke, tot de middenklasse behorende man.

Alhoewel deze film een sterk bijdrage en eerbetoon vormt aan de erkenning van deze vrouwen, blijft de vraag waarom we over hen nu pas iets te weten komen. Het reguliere onderwijs en haar geschiedenisboeken blijven ver achter op de realiteit. Zijn deze vrouwen echt ‘verborgen’ of zijn ze uit de algemene geschiedenis gewist?* Had de film niet beter ‘Erased Figures’ genoemd?

*Bij de NASA zelf zijn vrouwen wel erkend en ruim bekend, net als, bij de Amerikaanse Defensie, voorgangster Ada Byron.

Bron:

film ‘Hidden Figures’

https://www.nasa.gov/modernfigures

De Flappers: vrouwen fladderen naar vrijheid in 1920

Emancipatie van de vrouw enkel in de eerste en tweede feministische golf? Geloof het niet: revolutie, klein of groot, is van alle tijden,… maak kennis met ‘De Flappers’, vrouwen die ‘onbeleefd’ waren én hun sporen nalieten op mode- en make-upstijl. Hun verhaal is echter, zoals zo vaak, weinig bekend…

Tijdsperiode

Na het einde van de Eerste Wereldoorlog, rond 1920, breekt in Amerika een periode van verandering aan voor vrouwen: tijdens de oorlog hadden ze én werk én een inkomen én begonnen ze kortere rokken te dragen: deze identiteitsvormende vrijheden gaven ze niet zomaar af. Ze verwierven stemrecht, gingen naar de universiteit, behielden hun werk, namen actief de bestuurdersplaats van de auto in en bouwden een nieuwe levens- en kledingstijl uit: maak kennis met de Flappers…

Levensstijl en klederdracht

Deze vooral jonge vrouwen gingen in tegen de normen van ‘een fatsoenlijke vrouw’:het Victoriaanse model schreef ‘damesgedrag’ en ‘dameskledij’ voor, beter bekend als het patriarchale beeld van de zedige, non-seksuele en in een corset gestoken vrouw met opgestoken lokken die zich van top tot teen bedekt alsook nooit haar mond roert en als grootste droom heeft kinderen op te voeden. De Flappers eigenden zich gebruiken en een uiterlijk toe dat in de ogen van de tijdsgeest ‘ongehoord’, ‘ongezien’ en ‘onbeleefd’ was. Hun kledij toonde hun enkels, onderbenen en knieën, ze rookten, dronken, dansten breed en voluit in jazz-clubs en geneerden zich geen moment hierom. Ze vierden hun seksuele vrijheid door zelf op mannen af te stappen in plaats van ‘tot het huwelijksbed te wachten’*.

women_in_the_1920s_-_flat_rock_org

Flappers: herkenbaar aan hun benentonende rokken, lage heuplijn in hun jurkmodel en de geflapte of helmvormige hoed.

Naast de typische kledingstijl, vanuit de Verenigde Staten overwaaiende naar Europa, hadden deze vrije vrouwen een nieuwe haar-en make-upstijl op poten gezet: een korte bob (klassiek of warrig), zwaar aangezette ogen boven dunne wenkbrauwen en even dunne lippen. De vooroorlogse uitvinding van mascara, rouge en andere make-upprodukten vond een (commerciële) uitweg via hen en beroemde filmactrices zoals Clara Bow, Marie Prevost en Josephine Baker.

claraBow

Actrice Clara Bow in de film ‘Rough Hose Rosie’ (1927) met het typische Flapper-uiterlijk.

De Flappers bouwden een eigen taal uit (met bv.’handcuff’ -‘handboei’- als ‘slang’ voor een verlovingsring) en hadden een eigen tijdschrift: ‘The Flapper’.

Flapper-knees

Scan uit het ‘Flapper’-tijdschrift waarin duidelijk wordt dat mannen problemen hadden met vrouwen die hun knieën toonden.

Coco Chanel integreerde de Flapper-kenmerken in haar kledij en werd beroemd vanwege het op de markt brengen van de ‘chemise’, een losse jurk naar aangepast ontwerp van Madeleine Vionnet, waarin vrouwen stijl en ruimte hadden om in te dansen (de Charleston was toen ‘het van het’).

De kiem en ontwikkeling van het woord ‘Flapper’ blijft gehuld in de mist. Bij het reeds in gebruik zijn van de naam, claimde F. Fox Fitzgerald, man van beroemde schrijfster Zelda Fitzgerald, haar tot ‘eerste, Amerikaanse Flapper’, alweer een man die zich de levensstijl van vrouwen tracht toe te eigenen. De Flappers ‘verdwenen’ door het aanbreken van een nieuwe economische crisis, de Wall Street Crash.

*Dit gedrag werd door de patriarchale bril als ‘prostitutie’ gezien. Het figuurtje ‘Betty Boop’ is op basis van deze mannelijke ‘Flapper’-interpretatie ontworpen.

© Debby Van Linden

Gourley, Kathleen (2007). Flappers and the New American Woman: Perceptions of Women from 1918 Through the 1920s. Twenty-First Century Books, Minneapolis, USA.

De patriarchale mist rondom Maria Magdalena

‘Het is me duidelijk dat je dwars doorheen de onzin en vijandigheid die het denken en schrijven over Maria Magdalena kenmerkt, heen moet ploegen om een paar beelden, scherven en fragmenten te vinden die in de troep glinsterend oplichten.’

Mary Gordon

Ze is dé vrouw die doorheen de eeuwen in verschillende hokjes werd gestopt, qua betekenissen en invullingen werd gemanipuleerd en misbruikt: geëtiketteerd als hoer, muze, godin, predikster, mevrouw jezus, boetvaardige zondares,..Sinds de ‘Da Vinci code’ in boek- en filmvorm uitkwam, werd ze daarbovenop tot ‘de graal’, zijnde babymachine, gebombardeerd. Maria Magdalena werd ‘business’: de verkoop van boeken, het toerisme rondom pelgrimstochten in de Franse streken zoals Vézelay,… brachten veel geld in het laatje. Ze is vooral de vrouw die we willen dat ze is… Maar kunnen we een vrouw, en dan specifiek zij, doorheen onze aangeleerde ideeën ook als onafhankelijke entiteit zien? 

In handen van mannen

Paus Gregorius I besliste, niet lang na de benoeming van het christendom als staatsgodsdienst, Maria Magdalena tot boetvaardige hoer te verklaren en te stellen dat jezus bij haar zeven demonen had uitgedreven. Dertien eeuwen later, in 1969, wordt dit etiket op hetzelfde niveau als ‘niet waar’ verklaard. Wie Maria Magdalena dan wél was, wordt niet gezegd: haar identiteit wordt niet prijsgegeven. Ondertussen is het beeld van Maria Magdalena als ‘zondares’ wél in ons collectieve herinnering geplaatst en zien we op schilderijen deze vrouw op haar knieën voor de man, haar patriarchale plaats. In de ‘Da Vinci code’ draait het verhaal om deze vrouw als ‘de graal’: zouden er afstammelingen van jezus bestaan? Deze vraag als leidraad reduceert haar tot ‘mevrouw jezus’, opnieuw een identiteit die gebonden wordt aan een man, opnieuw wordt een vrouw gebruikt om stil te staan bij een man. Blijkbaar zijn het zijn kind(eren) die tellen, niet ‘haar’ en niet ‘hun’ kind(eren)…

mm.jpg

Let’s turn the tables…*

Het verhaal van de schepping waarop de kerk zich baseert vat zich kort samen: de vrouw is verantwoordelijk voor de zonde die we allen dragen, zij wordt als ‘slecht’, ‘minderwaardig’ en ‘schuldig’ gelabeld en dus noodzakelijk ‘onder controle van mannelijk gezag’ geplaatst. Dé ultieme verlosser, in de vorm van een man als autoriteit, duikt echter op en stierf in naam van al onze zonden als mensheid. Hiervoor wordt wél eeuwige dankbaarheid, aanbidding en blindheid naar dogma’s, verhalen in een boek als ‘onaantastbaar’ beschouwende en ‘respect’ naar posities verwacht. Stel dat er geen zonde bestaat? Stel dat de vrouw niet als ‘zondig’ gelabeld wordt? Dan hebben we ook geen ‘verlosser’ nodig, geen instituut dat zich hierop baseert, geen ‘duivels’ en ook geen ‘ketters’, geen absurde constructie van Maria als dienende moeder (ontdaan van alle passie en seksualiteit), en geen beeld van Maria Magdalena als lege huls voor patriarchale opvulling…

Doorheen alle hypotheses die Maria Magdalena in de bijrol houden, plaats ik haar graag in de hoofdrol**, als vrouw met een eigen identiteit. Zij kende het ‘Al’, behield haar eigen naam (waar andere vrouwen in hun naam hun relatie met hun echtgenoot aanduiden), had kennis van gnosis en wijdde jezus in, één van haar trouwe volgelingen. Bij zijn inwijdingsprocessen begeleidde ze hem, was ze noodzakelijk aanwezig: een ritueel avondmaal als voorbode van het sterven van zijn ego, zijn ‘herrijzenis’ als stap naar een nieuwe inwijding,… Zij had kennis van seksualiteit: niet in de beperkte definitie van slechts genitale activiteit, wél van ‘hiëros gamos’, van ‘passie/leven, doodgaan en wederopstaan’: speelsheid, enthousiasme, verbindende en verdiepende stilte, van hartelijkheid, assertiviteit, heilige en kwade woede en verdriet uitende, authenticiteit dragende, … al dan niet met een (seksuele) partner. Samengevat: mens zijnde. Zij was één van de zovele priesteressen van de pré-christelijke samenleving: zij had geen boodschap aan de dualistische en hiërarchische opdeling ‘goede vrouw’ (echtgenote/gelabeld als ‘privé-bezit van man’) versus ‘slechte vrouw’ (prostituée/ gelabeld als ‘publiek bezit’), had haar eigen identiteit waarbij ze deze absurde opsplitsing achter zich liet.

Heb ik het bij het rechte eind? Niet noodzakelijk. Geef ik een nieuwe invulling? Mogelijk. Is dit mijn streven? Wederom ‘mogelijk’. Ik weet wel dat alles wat over vrouwen en hun levens verborgen wordt gehouden in de ‘grote stilte’ van de geschiedenis, wijst op een grote angst voor bewustwording van vrouwen: een vrouw die weigert ‘de Ander’ te zijn…

© Debby Van Linden

* Gebaseerd op Mary Daly’s stellingname dat patriarchale verhalen vaak  omkeringen zijn van het originele.

** Door dit te doen, loop ik grote kans het gedachtegoed  ‘mannenhaatster’, feminazi’, ‘u vind vrouwen beter dan mannen’, e.d. gelabeld te krijgen: invullingen op  basis van een cultureel denken dat een vrouw niet op zichzelf een identiteit kan hebben, enkel mannen hoofdrollen kunnen vervullen en een man onder leiding van een vrouw sowieso hiërarchie betekent met de man als onderdanige.

Bronnen:

Burnstein, D. Geheimen van Maria Magdalena. Servire, Den Haag, 1995.

Daly, M. Voorbij God de vader. De Horstink, Amersfoort, 1983.

Slavenburg, J. Het evangelie van Maria Magdalena. Ankh-Hermes bv, Deventer, 1995.

Van Dijk, D. Maria Magdalena, vrouw naast jezus. Christofoor, 2012.

Van Huffelen, C. Maria Magdalena en de schijn-heiligen. Bet-Huen, 2006.