Paus Johanna: een legende of ‘waar rook is, is vuur’?

‘Heeft ze bestaan?’ is een discussie waarbij zowel voor-als tegenstanders hun argumenten en bewijzen bovenhalen. Is een legende altijd op waargebeurde feiten gebaseerd?

pausinjohanna

tekening door Giovanni Boccaccio: omstreeks 1353 gemaakt.

Paus Johanna zou op de troon hebben gezeten in de jaren 854 tot 856 n.C. Wie de pauselijke chronieken erop naslaat vind over deze tijdsperiode twee verschillende versies: de ene vermeld dat in 855 Leo IV wordt opgevolgd door Benedictus III, de andere geeft weer dat tussen deze twee in paus Johannes VIII regeerde. Dit ‘verschil’ zou te wijten zijn aan het feit dat laatstgenoemde een als man verklede vrouw zou geweest zijn. Johanna nam vermoedelijk de identiteit van haar broer Johannes aan (die bij een oorlogsinval om het leven kwam), en kon zo Latijn, Grieks, wijsbegeerte en godsdienst studeren. De combinatie van haar grote kennis en wijze houding maakte dat ze relatief makkelijk opklom tot vertrouwenspersoon van paus Leo IV en hem, na zijn dood, opvolgde.

kapelpausjohanna

Oude kapel op de hoek van San Quattro Coronati – de plaats waar Johanna zou bevallen zijn.

Dé ‘fatale’ gebeurtenis van haar verhaal vind plaats op het moment dat een processie van het Vaticaan naar de kerk van Sint-Jan van Lateranen doorgaat: op de ‘Via Laterana’ – de verbindingsstraat tussen beide plaatsen –  zou zij weëen gehad hebben en ter plaatse een kind ter wereld hebben gebracht. Haar identiteit als vrouw* werd onmiddellijk prijsgegeven. Opmerkelijk is dat er zo’n zes eeuwen erna geen processies meer plaatsvinden via deze weg, pas in 1468 wordt deze straat voor dit doeleind weer in gebruik genomen. Vandaag treffen we er een kapelletje waar omwonenden en toeristen bloemen neerleggen, met binnenin een gravure van – wat lijkt – Maria met kind.

Een vrouw als paus: een strategie om – tijdens de periode van de reformatie – de kerk aan te vallen of weggewiste geschiedenis om ‘gevaarlijke’ vrouwen op hun plaats te houden? Of ligt er nog een andere reden ten gronde? Feit is dat er Donna Woolfolk Cross in 1996 een boek over Johanna schreef en in 2009 Sönke Wortmann een prachtige, drie uur durende herstorische verfilming uitbracht van haar leven.

*Vele vrouwen hebben, verkleed als man, veelvuldig bijgedragen tot de geschiedenis, doch erkenning voor hun heldhaftige daden is ver te zoeken. Maria van Antwerpen (1719-1781) bv. nam gedurende haar leven tweemaal een identiteit aan als man: als ‘Jan van Ant’ deed ze dienst als soldaat en als ‘Machiel van Hantwerpen’ deed ze weer legerdienst, o.a. in het garnizoen van Amsterdam.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s